گرمابه معیر درخیابان خیام ، کوچه آب انبار معیر ( مهدویان احدی فعلی)، پلاک 3 واقع می باشد.
جایگاه بهداشت و پاکیزگی در فرهنگ ایرانی چنان برجسته و آشکار است که ضرورتی به بیان اهمیت ساخت حمام و جایگاه آن در معماری ایران دیده نمی شود.
( با توجه به این نکته که حمام های سنتی علاوه بر نقش اصلی شان در بهداشت و پاکیزگی ، محل انجام آیین ها ، سنت ها و رسومات زیادی نیز بوده اند ) .
علاوه بر این ، بهداشت و پاکیزگی ، ریشه در اعتقادات ایرانیان زرتشتی نیز داشته و مورد تاکید قرار گرفته است.
با این مقدمه می توان گفت سابقه ساخت حمام به گذشته های بسیار دور بر می گردد. از جمله آثار مکشوفه در این زمینه ، حمامی است که در تخت جمشید به دست آمده و مربوط به دوره هخامنشیان ( قبل از اسلام ) می باشد. از دوره اشکانی نیز حمامی در کاخ آشور ( واقع در بین النهرین شمالی ) و از دوره ساسانی بقایای حمامی در تخت سلیمان به دست آمده است. متون تاریخی و کشفیات باستان شناسی نشان می دهد که ساخت حمام به ویژه حمام های عمومی در دوره اسلامی گسترش زیادی پیدا می کند و در بسیاری شهرها و روستاهای بزرگ ، حمامهای عمومی و پررونقی ساخته می شود. دوره رونق این حمام ها مربوط به عصر صفویه است. در این دوره در کنار ساخت و سازهای گسترده ، تعداد نسبتا زیادی حمام در شهرهای مختلف ایران به ویژه اصفهان ساخته شد که شماری از آنها در نوع خود شاهکار بودند ( از جمله حمام گنجعلی خان کرمان ، خسرو آقا اصفهان و ... ) .
بعد از دوره صفویه هرچند معماری اسلامی هرگز رونق گذشته را به دست نیاورد با این حال در دوره زندیه و قاجاریه ، حمام های باشکوهی ساخته شد که از بهترین آنها حمام وکیل شیراز و حمام ابراهیم خان کرمان می باشد. در دوره اخیر به جهت رکود معماری سنتی و غلبه معماری مدرن ، گسترش یافت حمام های خصوصی و نیز رعایت اصول بهداشتی ، ساخت حمام ها به شیوه سنتی متوقف گردید .
حمام ها در گذشته و در بافت شهرهای اسلامی با توجه به مطالبی که گذشت از اهمیت خاصی برخوردار بوده و همراهی آنها با مساجد بزرگ ، مدارس و بازارها مؤید این مطلب است. بانیان چنین حمام هایی حاکمان ، اعیان و افراد خیری بودند که صرفا به قصد ثواب و نفع عموم اقدام به ساخت حمام نموده و اغلب ، آنها را وقف مراکز مذهبی و امور خیریه می کردند.
( البته حمام هایی نیز وجود داشته است که از طرف اشخاصی به عنوان حرفه و شغل ساخته می شد ) . درآمد این گونه حمام ها ، در وهله اول صرف مزد کارگران و نگهداری حمام و در مرحله دوم براساس وقفنامه ، صرف امور خیریه می شد.
از جمله این حمام ها ، گرمابه معیر تاسیس سال 1330 هجری شمسی است که موقوفه مدرسه و مسجد معیر می باشد.مؤسس این حمام برطبق کتیبه سردر آن ، شخصی به نام افشار است که احتمالا معمار آن بوده و در اصل ، حمام جزء املاک دوستعلی خان معیرالممالک می باشد.
این حمام در کنار مسجد و مدرسه و آب انبار معیرالممالک در شرق بازارچه قوام ساخته شده است. در گذشته این زمین ها به نام باغ معیر معروف بوده که باغی وسیع حدفاصل خیابان شاهپور ( فرمانفرما سابق ) و امامزاده سیدنصرالدین و سرشار از درختان آلبالو ، گیلاس ، گوجه و ... بوده است.
این باغ مساحتی بیش از سیصدهزار مترمربع داشته و معیرالممالک طاق نصرتی زیبا و باشکوه به فرم طاق نصرت های فرانسه در آن ساخته بوده که امروزه اثری از آن نیست. عمارت معیر ( خانه مسکونی دوستعلی خان ) هم به کلی تخریب شده وتنها مدرسه و مسجد قدیمی به جای مانده و حمام معیر که در سال های پایانی عمر دوستعلی خان ساخته و وقف بر مدرسه شده است.
دوستعلی خان نظام الدوله معروف به معیرالممالک فرزند دوست محمدخان و نوه دختری ناصرالدین شاه است وی در سال 1252 هجری شمسی در تهران متولد شد. مادرش فاطمه عصمت الدوله تنها دختر خجسته خانم ( تاج الدوله) همسر اول ناصرالدین شاه که خود از نوادگان فتحعلی شاه و خواهر جهانگیر میرزا بود ، است که به تقاضای دوستعلی خان نظام الدوله معیرالممالک ( پدربزرگ دوستعلی خان کوچک ) با دوست محمدخان معیر که فردی هنرمند و هنردوست بود ازدواج کرد. این ازدواج در سال 1287 هجری قمری ( 1870 میلادی ) اتفاق افتاد که طی مراسم باشکوهی به انجام رسید و دوستعلی خان هم به عنوان مهریه عصمت الدوله ، اراضی نظام آباد ( مهرآباد فعلی ) که جزء املاک شخصی اش بود را به وی بخشید و از آن پس بود که این زمین ها مهرآباد نام گرفت و ناصرالدین شاه نیز باغ محمدیه (فردوس کنونی ) که از پدر ( محمدعلی شاه ) به ارث برده بود را به دخترش ، عصمت الدوله بخشید . دوستعلی خان ( بزرگ ) این باغ را سر و سامان داد و عمارت نیمه کاره جنوبی را به اتمام رساند و آن را فردوس نام نهاد تا معیر جوان و همسرش عصمت الدوله در آن ساکن شوند.
دوستعلی خان ( بزرگ ) که مباشر و خزانه دار ناصرالدین شاه بود ، خود فرزند حسینعلی خان نظام الوله عیارگیر ضرابخانه باهم توام بود و به خانواده معیرالممالک تعلق داشت . حسینعلی خان نظام الدوله ، دوستعلی خان ها و دوست محمدخان ها همگی خانه دار و رئیس ضرابخانه و به لقب معیرالممالکی ملقب بودند.
اما دوستعلی خان ( کوچک ) پسر دوست محمدخان که به دلیل وصلت پدرش با شاهزاده قاجار در دربار ناصرالدین شاه رشد یافته و مورد توجه خاص پدربزرگش ( ناصرالدین شاه ) بود ، پس از اینکه به سن رشد رسید به مدرسه دارالفنون رفت و رشته نظام را پایان داد و مراحل ترقی را به سرعت پیمود و به درجه سرتیپی نائل شد . در دوران سلطنت دایی خود ( مظفرالدین شاه ) وزیر مخازن عسگری ( ارتش ) شد و مدتی در آن سمت بود که شوق ادامه تحصیل او را وادار کرد از مشاغل دولتی چشم پوشی کند و به اتفاق مستوفی الممالک به اروپا رفت و در رشته های مختلف مخصوصا نقاشی ادامه تحصیل داد ، به طوریکه از نقاشان درجه اول شد.
معیرالممالک گذشته از اینکه نقاش چیره دست بود یکی از نویسندگان خوب و با ارزش زمان خود نیز محسوب می شد . او در اواخر عمر ، خاطرات خود را در قالب کتابی به رشته تحریر کشید و سلسله مقالاتی نیز تحت عنوان « رجال عصر ناصری » در مجله یغما انتشار داد که بسیار جالب و شیرین بود . کتاب دیگری هم درباره زندگی خصوصی ناصرالدین شاه با نام « یادداشت هایی از زندگی خصوصی ناصرالدین شاه » به چاپ رساند که حاوی نکات بسیار جالبی است.
وفات او در سال 1345 هجری شمسی در 93 سالگی اتفاق افتاد . معیر داماد میرزا علی اصغرخان اتابک بود و ثروت سرشاری که از پدرش به ارث برده بود را از بین برد . در اواخر عمر در زندگی رفاه نداشت و تدریجا به فروش تابلوهای خود اقدام کرد تا با آنها اعاشه کند.
دوستعلی خان معیرالممالک دو پسر داشت که دوتن از دختران مستوفی الممالک را برای ایشان به زنی گرفت.
خاندان معیرالممالک ها همگی اهل شعر و ادب و نقاشی بودند که از جمله نوادگان ایشان مرحوم محمدحسن رهی معیری متخلص به رهی شاعر بزرگ ، متولد به سال 1288 هجری شمسی در تهران ( وفات در آبان 1347 هجری شمسی ) است که پدرش محمدحسن خان مؤیدخلوت نوه معیرالممالک می باشد و فروغی بسطامی ، غزل سرای شهیر عهد ناصری که وی هم از نوادگان معیری هاست.
حمام و مسجد و مدرسه معیر که هم اکنون از ایشان برجای مانده و در حال فعالیت هستند همگی جزء موقوفات دوستعلی خان معیرالممالک ( کوچک ) در اواخر عمر ایشان می باشند.
در گذشته بنای حمام های قدیمی به جهت سهولت سوار شدن جریان آب به سیستم آبرسانی آن و گرم شدن فضای داخلی به هنگام زمستان ، تقریبا همگی پائین تر از سطح معابر اطراف ساخته می شد و دسترسی آن از طریق پله های متعددی صورت می گرفت . اما در گرمابه معیر اختلاف سطح قابل ملاحظه ای را نمی بینیم و تقریبا کف حمام با کف معبر اصلی یکی می باشد و این به آن دلیل است که شیب زمین در شهر تهران از شمال به جنوب بوده و این حمام هم در یکی از جنوبی ترین محله های تهران واقع شده ، در نتیجه برای دستیابی به آب نیازی به پایین تر قرارگرفتن از سطح زمین نداشته و آب مورد نیاز آن به راحتی از آب های جاری از سمت شمال تامین می شده است . البته آب انباری هم در زیر مسجد و مدرسه معیر که اندکی بالاتر از این حمام ساخته شده اند ، وجود داشته که جوی های منشعب از آن به تامین آب این حمام کمک می کرده است.
ورودی این بنا همانطور که اشاره شد همسطح با معبر اصلی ( کوچه آب انبار معیر ) قرار گرفته که یک درب بزرگ فلزی ( جایگزین نوع چوبی خود ) با نعل درگاه نیم دایره و کتیبه مشجر است و محل نعل درگاه قوسی آن به شکل برجسته ، آجرکاری شده است. این ورودی در داخل یک قاب تخت ( چهارگوش ) چفت و حاشیه نعل درگاه آن تا لبه قاب سردر ، دورتادور کاشی کاری ( هفت رنگ ) شده ، این کاشی کاری ها نقوش گل و برگ و طرح هایی اسلیمی را نمودار ساخته است . در قسمت راس این کاشی کاری ها هم نام این حمام به همراه مؤسس و تاریخ تاسیس آن به چشم می خورد ( گرمابه معیر ، مؤسس افشار ، 1330) . بالای این قسمت هم یک کتیبه کوچک در حاشیه لاجوردی با مضمون « موقوفه مدرسه مرحوم نظام الدوله معیرالممالک » نقش بسته و در قسمت رخبام قاب ورودی تزئینات آجرکاری به فرم مقرنس اجرا شده است.
پس از گذر از این ورودی به فضای انتظار کوچکی می رسیم که بین ورودی اصلی و درب دوم گرمابه محصور شده است . درب دوم نیز ، فلزی و مشبک و مشابه ورودی اصلی می باشد ( که در گذشته چوبی ونرده ای بوده است ) و در پشت آن پیشخوان حمام قرار دارد که سنگی و چهارگوش است و مسئول اداره حمام در پشت آن می نشیند . پیشخوان اولیه حمام ، چوبی و به فرم نیم دایره بوده که به مرور زمان تخریب شده است.
جلوی این پیشخوان یک هال کوچک قرار دارد که امتداد آن به یک راهرو سراسری ختم می شود . در دو سمت این راهرو تعدادی حمام کوچک تعبیه شده که به عبارتی حمام های انفرادی ( نمره ) این گرمابه را تشکیل می دهند. هر کدام از این واحدهای کوچک شامل یک رختکن که با ایجاد سکویی از سطح زمین بالا آمده و بخش کوچکی در پشت آن می باشد که مجهز به دوش و سیستم لوله کشی است . این راهرو در انتها به راهرو دیگری که عمود بر آن است ، ختم می شود . در راهرو دوم هم تعداد دیگری از این حمام های نمره و همچنین سرویس های بهداشتی دیده می شود. در امتداد راهرو اول و دقیقا روبروی ورودی اصلی گرمابه ، درب دیگری به همان شکل وجود داشته که طی مرور زمان مسدود و فضای پشت آن به محلی برای استقرار تاسیسات جدید حمام تبدیل شده است.
در گوشه جنوب غربی راهروی دوم هم یک درب کوچک به چشم می خورد که در پشت آن ، راه پله های ورود به زیرزمین و پشت بام حمام قرار گرفته . یک درب ورود به معبر پشتی هم در جلوی این پله ها تعبیه شده است.
زیرزمین این حمام که در گذشته محل استقرار تون یا آتشدان ، انبار سوخت ، تیان ، دودکش ها و کانال های انتقال گرما به زیر گرمخانه ( گربه رو ) بوده ، امروزه موتورخانه را در خود جای داده و به جهت گازسوز شدن سیستم حرارتی آن تغییرات زیادی یافته است . البته به جهت قدمت نه چندان طولانی حمام معیر ( 54 سال ) سوخت آن از نفت سیاه بوده و چگونگی تامین حرارت در آن اندکی با سیستم های گرمایشی حمام های قدیمی که با چوب و زغال و فضولات حیوانی و ... کار می کرده ، تفاوت داشته است.
دودکش این حمام هم به شکل یک محفظه عمودی چهارگوش و آجری است که امتداد آن در بالای بام بنا دیده می شود. قطعه کاشی کوچکی با عبارت
« بسم الله الرحمن الرحیم یدالله فوق ایدیهم »
بر روی بدنه این دودکش نصب شده که نشان از اعتقادات مذهبی سازنده بنا دارد.
یک دریچه بازدید هم برای موتورخانه در نظر گرفته شده که در محل تقاطع دو راهرو و بر روی زمین تعبیه شده است .
زیر کفسازی تمام حمام های نمره و همچنین کف گرمخانه قسمت های عمومی ، کانال های کوچکی به نـام گـربه رو ایجاد شده کـه هوای گـرم ( دود حاصل از احتراق مواد سوختی )
در آنها به حرکت در می آمده و به این شکل هوای حمام را گرم می کرده که امروزه هم تقریبا این شیوه کاربرد دارد.
در دو سمت راهرو مرکزی و در پشت حمام های نمره ، بخش های عمومی حمام گسترده شده است که جبهه شرقی مخصوص آقایان و جبهه غربی ویژه بانوان بوده ، که امروزه قسمت خانم ها به دلیل مسائل بهداشتی و نبود مراجعه کننده تعطیل شده و حمام آقایان هم کم کار است. پس از ورود به این بخش ها ، ابتدا یک فضای چهارگوش نسبتا کوچک را داریم که به عنوان رختکن ( سربینه ) مورد استفاده بوده با تعدادی سکو در اطراف که امروزه تعدادی کمد جایگزین آنها شده است ( در قسمت آقایان ) .
پس از گذر از سربینه به گرمخانه حمام می رسیم که در این قسمت خزینه های آب گرم و سرد قرار داشته که در حال حاضر به کلی تخریب شده است ( به جهت رعایت اصول بهداشتی) .
این حمام چون قدمت چندانی ندارد و در سال های اخیر هم تغییراتی در آن داده شده ، تعدادی محفظه مجهز به دوش هم در فضای پشت گرمخانه دارد که چنین فضاهایی در حمام های قدیمی وجود نداشته است.
در قسمت فوقانی دیوارها و محل تلاقی دیوار و سقف ، تعدادی پنجره کوچک چهارگوش تعبیه شده و نیز تعدادی نورگیر به شکل مدور و چهارگوش که در سقف بخش های مختلف این حمام به چشم می خورد که همه این دریچه ها نور و هوای مطلوب و مورد نیاز را به داخل فضای حمام می کشانند.
سقف تمام قسمت ها ساده و تخت اجرا شده و از مصالحی مانند آجر ، سیمان و تیرآهن های وارداتی روسی و نیز کاشی های ساده رنگی جهت پوشش فضاهای داخلی و ... استفاده شده است. بدنه حمام های نمره این گرمابه با کاشی پوشانده شده که بندکشی آن ها از ملات سیمان و بسیار قطور صورت گرفته و نمونه آنها هنوز در بعضی قسمت ها به جای مانده . کف حمام هم با موزائیک فرش شده است.
به طور کلی حمام مذکور فاقد هر گونه تزئیناتی است و تنها ورودی اصلی گرمابه با نقوشی از گل و برگ و طرح های اسلیمی کاشی کاری شده و با مقرنس های آجری تزئین یافته که به شرح کامل آن پرداخته شد و باقی فضاها بسیار ساده اجرا شده است . آثار رطوبت و تخریب ناشی از آن هم در بسیاری از بخش ها به چشم می خورد که درخور رسیدگی می باشد.
این گرمابه به لحاظ معماری سبک دوران انتقال را تداعی می کند و ارزش هنری چندانی ندارد اما به جهت تاریخی و موقوفه بودن از طرف خاندان معیرالممالک حائز ارزش می باشد.
کاربری بنای مذکور عمومی است و از ابتدای ساخت تاکنون از آن بهره برداری عمومی می شده است . شایان ذکر است که بنای فوق وقفی می باشد.
گرمابه معیر یک بنای وقفی است که از طرف دوستعلی خان معیرالممالک وقف بر مسجد و مدرسه شده و در واقع جزء املاک و باغ بزرگ معیر بوده است.
این گرمابه در حال حاضر دایر است و کارگران بی خانمانی که از شهرهای دور برای کار به تهران آمده اند ، از آن استفاده می کنند به همین جهت تعطیل شدن این مکان می تواند مشکلاتی را برای این قشر محروم ایجاد کند . به همین جهت توصیه می شود با حفظ کاربری بنای مورد نظر در جهت تعمیر و بازسازی بخش های فرسوده و نیز ایجاد یک سیستم بهداشتی و بهینه برای استفاده هرچه بهتر و بهداشتی تر کوشش شود . شاید این ، خودگامی باشد در جهت ارتقاء کیفی محلات ضعیف نشین شهر تهران .
1- بازارچه معیر در انتهای بازارچه قوام الدوله قرار دارد و به همت دوستعلی خان معیرالممالک وزیر دارائی ناصرالدین شاه ساخته شده است.
