خانه قديمي كوچه البرز ( خانه تقوي ) در حال حاضر در خيابان انقلاب، ابتداي غربي پل كالج، نبش كوچه البرز، پلاك 3 و 5 واقع ميباشد.
پايتخت بسياري از كشورها كه قدمتي طولاني دارند، ميراثدار آنچه كه بر چهرة اين كشورها در طول ساليان نشسته، بوده و تاريخ، آداب و رسوم، فرهنگ و تاريخ شهرنشيني خود را حفظ كردهاند. هر چند كه بسياري از آنها در كنار اين پايبندي به ميراث كهن با دنياي مدرنيته نيز بسيار همگام شدهاند. اما تهران در روياي ديگري است. تهران ميخواهد هر روز نو شود. ميخواهد هر چه از ديگر شهرهاي دنيا ميبيند را در خود داشته باشد. تهران عجله دارد و هيچ چيز از جنون سرعت آن در امان نميماند. در تهران همه چيز بايد تازه باشد حتي اگر به بهاي ويراني يادگارهاي قديمي آن تمام شود.
روزگاري اين امكان وجود داشت كه در تهران، گذشته را همراه با آثار جديدش ديد، اما اكنون شهري به ما ارث رسيده كه با گذشته خود خداحافظي كرده و روز به روز از آن فاصله بيشتري ميگيرد. معدود ساختمانهايي كه از دوران گذشته در اين شهر بر جاي ماندهاند ، يا از سوي مالكان خود تخريب ميشوند و يا آنقدر فراموش شدهاند كه به خودي خود در حال تخريباند. يكي از اين بناهاي بار ارزش كه جزء معدود خانههاي به جاي مانده ازعصر پهلوي به شيوة مدرن است ، خانة قديمي كوچه البرز با قدمتي افزون بر نيم قرن ميباشد. البته تاريخ ساخت اين بنا را به درستي نميدانيم و هيچ منبع آگاهي نيز تاكنون حاضر به همكاري در اين زمينه نشده است. تنها به گفته برخي مطلعان محلي، سال ساخت بنا دهه 20 سدة معاصر كه شهر در پي صنعتي شدن كشور رو به مدرنيته گذاشته بود، تخمين زده ميشود. اين نوع بناهاي مدرن كه شايد آن روزها با هزينه هنگفتي نيز ساخته ميشد، در سطح شهر تهران اندك هستند. يكي از دلايل توقف ساخت بناهايي با اين كيفيت ، توسعه رو به رشد و سريع شهر تهران در آن روزها و نيز اتفاقات سياسي پيش آمده در كشور، از جمله قانون جديد مربوط به كشاورزان ( لايحه انجمن ايالتي و ولايتي)، مصرفي شدن كشور و در نتيجه تعطيلي كار كشاورزان و فزوني يافتن مهاجرتهاي روستائيان به شهر بود. در پي اين جريانات، نياز شديد به احداث ساختمانهاي جمعي به شيوه شهرهاي صنعتي و مدرن اروپايي احساس شد و بدين شكل معماري ساختمانها به اين سمت و سو پيش رفت. بناي قديمي كوچه البرز در گذشته متعلق به شخصي به نام تقوي از اولين كارخانهداران چرم ايران در كاشان و بعدها در تهران بوده است. پس از ايشان اين بنا تحت تملك ورثة ايشان در ميآيد، تا حدود سال 1383 شمسي كه در آن سال توسط مالك آن زمان بنا – حاج عباس تقوي – به يكي از ارگانها واگذار میشود.
طبق گفته يكي از اهالي محل اين ارگان، شركت قطارهاي شهري تهران (مترو) ميباشد. البته يكي ديگر از افراد محلي كه خود از كاركنان دبيرستان البرز ميباشند، اين ملك را متعلق به سازمان اجراي فرمان امام خميني (ره) مي داند فروخته ميشود. كه البته با پيگيريهاي صورت گرفته، هيچيك از اين دو ارگان، اين ادعا را نپذيرفته و مالكيت بناي مذكور را رد كردهاند. به همين جهت تا كنون اطلاع دقيقي از نوع مالكيت بنا به دست نيامده است.
خانههاي مدرن دورة پهلوي كه گهگاه رنگ و بويي از سنت نيز در آنها به چشم ميخورد به شكل چند نيم طبقه در راستاي محور عمودي با ايوانهايي در جلوي نماي اصلي و در جبهة رو به حياط ميباشند كه معمولاً ايوانهايي كه در طبقات بالا قرار دارند بهار خواب ناميده ميشوند. اين ايوانها به شيوه مدرن، ساده و فاقد هر گونه تزئينات به شيوه كلاسيك هستند. اين بناها اغلب به شيوه بيروني ساخته شدهاند.
بناي قديمي كوچه البرز نيز از جمله اين ساختمانها به سبك مدرن است كه در انتهاي شمالي حياط نسبتاً بزرگي جاي گرفته. اين حياط كه داراي دو ورودي، يكي در بدنة جنوبي و ديگري در كنج جنوبي بدنة غربي ميباشد (هر دو ورودي بزرگ و ماشين رو هستند) ، در راستاي محور شمالي – جنوبي با حوض كوچك چهار گوشي در ميان و باغچه هايي از درختان كهن چنار و . . . . در اطراف گسترده شده است. ديوارهاي گرداگرد اين بنا با آجر ماشيني و در ارتفاعي نه چندان زياد شكل گرفتهاند. اين بنا از جبهة شرقي توسط ساختمانهاي مجاور احاطه شده و در سه جبهة ديگر به معابر اطراف دسترسي دارد. بناي اصلي كه در راستاي محور شرقي – غربي گسترده شده، داراي دو طبقه اصلي، يك نيم طبقه بر روي بام و زيرزمين ميباشد.
اين بنا از سه جهت دسترسي ميگيرد. دسترسي اصلي آن از طريق حياط و ايوان جنوبي فراهم شده. ايران جنوبي به شيوهاي كاملاً مدرن طراحي شده و با چند تك پله كوتاه از سطح حيات بالاتر قرار گرفته است. اين ايوان با ستونهاي گرد سنگي كه فاقد هر گونه تزئينات و سر ستون هاي كلاسيك ميباشند، شكل گرفته. در آنسوي ورودي تعبيه شده در اين قسمت (درب جنوبي) ، سالن پذيرائي و نشيمن اصلي بنا چيدمان شده است. ورودي غربي كه دسترسي مستقيم بنا از داخل كوچه البرز ميباشد.
در حال حاضر كاملاً مسدود شده. گذر از اين ورودي ما به راهرو كوچكي ميرساند كه در امتداد آن سالن اصلي، پذيرائي و آشپزخانه طبقه اول به چشم ميخورند. در سمت راست اين راهرو، پلههاي ورود به زيرزمين و نيز طبقه دوم بنا طراحي شده است. زير زمين اين ساختمان قديمي مخصوص انبار و فضاهاي خدماتي بوده. در طبقه دوم نيز اتاقهاي خواب، سرويسها و فضاهاي خصوصيتر استقرار يافتهاند. در خانههايي به اين سبك (مدرن) بخشهاي خصوصي بدين طريق از فضاهاي مهمانپذير تفكيك ميشدهاند.
در جبهة جنوبي ساختمان در طبقه دوم نيز ايوان كوچكي به چشم ميخورد كه كفسازي زيباي آن به فرم هندسي قابل توجه است. تكرار ستونهاي ايوان اصلي را در اين بخش نيز داريم. و اما دسترسي سوم اين بنا از داخل امتداد شرقي كوچه البرز (جبهه شمالي) ميباشد. در پس اين ورودي كه درب كوچك چوبي سادهاي است پا گرد كوچكي را داريم كه راه پلههاي تعبيه شده در آن ما را به طبقات مختلف اين بنا هدايت و دسترسيهاي شمالي بنا را ميسر ميسازد. از طريق اين پلهها ميتوان به نيم طبقه موجود به روي بام قدم گذاشت. در اين بخش هم چند فضاي كوچك خدماتي و اتاق تعبيه شده است.
البته به نظر ميآيد اين قسمت در گذشته بالا خانه كوچكي بوده كه به مرور توسط مالك گسترش يافته و به فرم كنوني درآمده است.
در ساخت اين بنا از مصالح آجري، گچ، سيمان، و تيرآهن و سنگ استفاده و سقفها به شكل تخت
اجرا شدهاند. البته گفته ميشود كه سقف اتاقهاي خواب طبقه دوم در بدو ساخت بنا به شكل شيرواني بوده اما هم اكنون اثري از آنها باقي نيست. اين بنا در بخشهاي داخلي نيز تزئينات ويژهاي ندارد ، به غير از بعضي از قسمتها كه در گذشته داراي تزئينات ساده گچبري بوده اند.
خانه قديمي كوچه البرز از بدو ساخت تا كنون به همان شكل حفظ شده است و تنها در بعضي از قسمتهاي داخلي تغييرات اندكي ايجاد شده است. اين بنا به لحاظ ساختار معماري آن به شيوه مدرن عصر پهلوي حائز ارزش فراواني است.
بناي قديمي كوچه البرز از ابتداي ساخت تا حدود سال 1383 كاربري مسكوني داشته است. از آن زمان به بعد تا امروز خالي از سكنه و متروك مانده است. به احتمال زياد اگر ادعاي مالكيت اين بنا توسط يكي از ارگانهاي دولتي تأييد شود، كاربري آينده آن دولتي خواهد بود.
مالكيت اين بنا از ابتدا تا حدود سال 83 خصوصي و همانطور كه در تاريخچه اثر اشاره شد با خانواده تقوي بوده است. اما مالكيت فعلي بنا به درستي مشخص نيست. بر طبق آمارهاي محلي مالكيت اين بنا در حال حاضر دولتي ميباشد.
از آنجايي كه مالكيت فعلي بنا به درستي بر ما معلوم نيست، پيشنهاد ويژهاي نميتوان جهت تغيير كاربري آن مطرح كرد. آنچه مشخص است تغيير كاربري مسكوني اين بنا در آينده نزديك ميباشد. اميد است با حفظ ويژگيهاي معماري اين بناي ارزشمند به لحاظ شيوه ساخت (معماري مدرن عصر صنعت) كاربري مناسبي به آن داده شود.
