این بنا امروز در بزرگراه آفریقا – تقاطع بزرگراه مدرس – خیابان گلنار – پلاک 5 در کنار مجتمع مسکونی لاله و مشرف به تپه ای کوچک واقع شده است.
خانه علیزاده که در زمره خانه های معاصر و مدرن تهران محسوب می گردد با قدمتی 30 ساله ارزشهای فراوانی برای ثبت در فهرست آثار ملی دارد ، گرچه این اثر قدمتی بالا برای داشتن سابقه معماری خود در کارنامه ندارد ، لیکن از لحاظ معماری و ساخت دارای ویژگی های منحصر بفردی است که بنا را واجد ارزش ثبت می گرداند. ضمن اینکه از ارزش اجتماعی اثر به عنوان محل زندگی یکی از معماران برجسته کشور نیز نمی توان به راحتی گذشت.
مهدی علیزاده متولد اسفند ماه سال 1314 در تبریز است. وی تحصیلات متوسطه خود را در دبیرستان مروی تهران به اتمام رساند، با ریاضیات قوی و مهارت در رسم فنی در رشته معماری دانشکده معماری هنرهای زیبای دانشگاه تهران پذیرفته شد. از همان سال های شروع دانشکده کار را در شهرداری و دفاتر معماری شروع نموده و در کنار آن به طراحی و ساخت به صورت مستقل نیز پرداخته است . در سال 1343 دانشکده را به پایان می رساند.
او خود می گوید: « در ضعف کمبود اطلاعات از روشهای ساختمانی و مصالح و تاسیسات جدید در حین رویارویی فردی با کار آموزش می دیدم و راه حل پیدا می کردم ».
طرح های آپارتمانی او تکرار یک واحد طبقات نیست، بلکه چه در زیر بنای واحدها و چه در ترکیب آنها ، تنوع زیادی در کار او می بینیم . در معماری او مناسبات اجتماعی و انسانی ، نیازهای روانی و حسی ، اندازه ، عملکرد ، فضا و تاسیسات و مصالح با پویایی ترکیب می شوند. او بنا را یک ماشین تلقی می کند که انجام عملی خاص را به عهده دارد و در قالبی هماهنگ و در هم بافته طراحی می کند ، ترکیب های او در اوج استحکام اند و همین آثار او را خوانا و دلنشین می کنند. او درباره روحیه معماری خود می گوید : « در معماری هیچگاه به کسب وجهه مونومانتالیسم ، گذشته گرایی و عظمت طلبی و کمال گرایی توجه نداشته ام، هیچگاه محدود به سبک خاص و با استفاده از مصالحی خاص نشده ام، سنت گرایی در معماری را هرگز جدی نگرفته ام و در کار گرفتار وسوسه آفرینس هنری نشده ام ».
خانه خیابان آفریقا یعنی همین بنای مورد نظر به سفارش یکی از دوستان مهندس علیزاده آقای هوشنگ کوه بر به عنوان مالک ساخته شده است. آقای کوه بر خود در زمینه هنرهای تجسمی اشتغال دارد و در تمامی مراحل ساخت بنا که در مجموع سه سال به طول انجامیده ، نظارت داشته است.
نمای معماری این اثر ارزشمند در تضاد با نماهای برج های کناری یکی از مناظر جذاب این بخش ازشهر است. با وجود اینکه ساختمان از احجامی با ابعاد بزرگ تشکیل شده است و در ترکیبات حجمی نسبتا پرحرکت می باشد، ولی جای خود را به آرامی در میان بناهای اطراف پیدا نموده و در چشم اندازهایی از مسیرهای مجاور به این ساختمان ، چندان خود نمایی نمی کند.
همچنین هماهنگی رنگ غالب مصالح کار شده در حجم بنا با فرم ساختمان و همچنین رنگ قرار گرفته بر روی آن در پیدایش چنین چشم اندازهایی بی تاثیر نمی باشد. اینجا فرم زمین است که بالا آمده و توسط هنر معماری به آن شکل داده شده است و بالا رفتن از سطح تراز زمین ، ارتفاع ساختمان جلوه گر می شود. دستاورد دیگر این معماری در توجه به شیب زمین و استفاده هوشمندانه از آن ، در پیدایش حجمی تو در تو و با این ویژگی نمایان می شود که هر چند یک رهگذر در مواجهه با هر یک از نماهای شمالی و جنوبی با ساختمانی 3 طبقه روبروست ، لیکن باید در نظر داشت که این بنا از 4 واحد مجزا علاوه بر بخش های کوچک دیگری تشکیل شده است که در کل در 5 تراز متفاوت بر روی بستر خود شکل گرفته اند. حجم بنا از 3 نوار تشکیل شده است که در میان مسیر ارتباطی واحدها که در طرفین زمین طراحی شده اند قرار گرفته است ، در اینجا بر خلاف آنچه که در گونه های مسکونی معمول است ، ورودی ها به کنار رفته اند و با قرار گرفتن در فضاهای باز به همراه چرخشهایی به درون حجم بنا فرو می روند. تناسبات خرده احجام تشکیل دهنده کل حجم، نسبتا برابر بوده ولی با کوچک و بزرگ شدن ابعاد این بخش ها و در هم گره خوردنشان در راستای 3 نوار اصلی حجم به گونه ای است که حجم پلکانی را به وجودآورده که هماهنگ با شیب زمین بالا رفته و در یک سوم طول پلان نقطه اوجی به چشم می آید که در نهایت به حیاط ختم می شود.
چرخش آرام و ملایم دیواره ای خارجی بنا نسبت به خطوط موازی زمین امکانات خاصی را برای حرکتهای حجمی ، تغییر عرض مسیرها و جلو و عقب نشستن حجم های مجموعه ایجاد کرده است، با این حال این چرخش برای شخصی که در حال حرکت در مسیرهای جانبی قصد ورود به واحدهای ساختمانی را دارد چندان محسوس نیست .
با بررسی بخش جنوبی بنا به نظر می رسد که حرکت خرده احجام و بخش های تشکیل دهنده واحد اصلی ( واحد کوه بر ) از پایین به بالا و حول یک محور عمودی ( که همان داکت هوایی درون آپارتمان است) صورت می گردد ، به گونه ای که هر فضا مثل آشپزخانه یا نشیمن در هر مرتبه ای با یک ربع چرخش 90 درجه پس از فضای زیرین خود و در ارتفاعی بالاتر قرار می گیرد و نهایتا اوج و شکوفایی ساختمان را در 3/1 پایانی پلان به همره کشیدگی و بیرون زدگی تراس ها در این نقطه شاهد می باشیم.
نکته قابل تامل در معماری خانه علیزاده محسوس است ، گردش جریان هوایی است که که تقریبا تمام نقاط و فضاهای خارجی بنا را تحت تاثیر خود قرار می دهد و بالطبع نتایج بسیار مهمی نیز در فضاهای داخلی در بر خواهد داشت. ترکیبات حجمی در نماهای شرقی و غربی وجود چندین کانال هوایی طراحی شده و نیز فضاهای خالی موجود در زیرزمین ( گاراژهای شرقی و غربی ) همگی شرایط لازم را در این بنا جهت ایجاد سیستم گردش هوایی مناسب و طبیعی فراهم می آوردند.
حجمی که در مقابل خود داریم ترکیب حجمی نسبتا پیچیده ای است که نحوه به کارگیری مصالح می تواند جهت ایجاد هماهنگی میان نماهای 4 گانه این بنا و در نهایت یکپارچه شدن این حجم عظیم بسیار مهم تلقی گردد.
آجر فشاری خندان به کار رفته در این ساختمان ، در ذهن آدمی همواره سادگی و خلوص را القا نموده است و این در ارتباط با ابعاد و مقیاس منحصر به فرد و مواد به کار رفته در آن نیست . کاربرد فراوان این عنصر در نماهای ساختمان و حتی در فضاهای داخلی ، پیش از آنکه حس یکنواختی و خسته کنندگی نماها را در ذهن بیننده القا نماید جرات معمار را در سادگی و اصالت طراحی و پرهیز از شلوغ کاری در مصالح را نشان می دهد .
ورودی واحد اصلی این بنا یعنی واحد آقای کوه بر در جنوب بالکن مرکزی و در مرکز کانال هوایی شرقی- غربی واقع شده است . پس از عبور از در ورودی بلافاصله پلکانی در سمت چپ آن قرار دارد که در نظر اول به چشم نمی آید در صورتیکه همین پلکان مسیر اصلی ارتباطی میان ورودی با فضاهای داخلی بالاتر است . این پلکان در کنار دیوار حول دو داکت هوایی که از حجم نسبتا بزرگی برخوردار هستند، بخشی از پلکان های ارتباطی را از نظر پوشانده و بدین ترتیب از میزان توجه و کشش آنها ظاهرا کاسته شده است . کم عرض بودن و نیز مرتفع بودن این ورودی و همین طور ورودی اصلی این بنا از دیگر نکات قابل تامل در طراحی بنا است.
واحد کوه بر از سیستم تهویه ای غیرمعمول بهره می برد که بر اساس جنبه مهندسی معماری طراحی شده است. در این سیستم جریان هوا که توسط پنکه های بزرگ تولید می شود، بر روی حوضچه های آب می وزد و پس از خنک شدن از طریق دو داکت بزرگ عمودی به طبقات مختلف ساختمان هدایت می شود.
گرمایش ساختمان نیز به نوعی از همین بهره می برد ، با این تفاوت که در این حالت آب جوش از موتورخانه وارد حوضچه شده و جریان هوایی که گرم شده از طریق داکت ها به درون ساختمان می وزد.
بهره برداری فعلی بنا به صورت مسکونی است . این خانه تا چهار سال پیش محل زندگی آقای کوه بر بود که به شخص دیگری فروخته شد ، البته با توجه به خصوصیات و نحوه طراحی بنا این اثر بهترین امکان را تنها برای محل سکونت مهیا داشته و کاربری دیگری برای بنا متصور نیست.
این اثر به دلیل شکل معماری مدرن خود فاقد تزئینات معماری سنتی و مورد بحث سازمان میراث فرهنگی است لیکن با توجه به نوع نگرش معمار دارای تزئینات ساده ای همچون آجرچینی ساده نماهای بیرونی و بخشهایی از فضاهای درونی است . همچنین استفاده از در و پنجره های ساده و متناسب نیز کمک فراوانی به زیبایی بنا نموده است.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
